20 listopada przypada rocznica uchwalenia Konwencji o prawach dziecka przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 1989 roku. Dokument ustanowił międzynarodowe standardy ochrony najmłodszych, wskazując między innymi na prawo do życia, zdrowia, edukacji, bezpieczeństwa i ochrony przed przemocą.
Od przyjęcia Konwencji minęło 37 lat. W tym czasie poprawiły się warunki życia wielu dzieci, ale współczesny świat nadal pozostaje miejscem głębokich nierówności. W części państw najważniejszymi wyzwaniami są jakość edukacji, dostęp do specjalistycznej pomocy czy zdrowie psychiczne. W krajach objętych konfliktami zbrojnymi podstawowym problemem staje się samo przetrwanie.
Prawa dziecka w Polsce. Ubóstwo, wykluczenie i zdrowie psychiczne
Polska nie doświadcza dramatu wojny na własnym terytorium, ale również mierzy się z poważnymi problemami dotyczącymi ochrony praw dzieci. Należą do nich ubóstwo i niedożywienie najmłodszych, nierówny dostęp do edukacji, niewystarczające wsparcie dzieci neuroatypowych oraz trudności rodzin znajdujących się w kryzysie.
Coraz większej uwagi wymaga także zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. Hejt internetowy, utrata prywatności, wyobcowanie, przemoc i brak odpowiedniego wsparcia ze strony dorosłych mogą mieć poważne konsekwencje dla rozwoju młodego człowieka. Szczególnie niepokojące pozostają samobójstwa i próby samobójcze wśród dzieci i młodzieży.
Ochrona praw dziecka wymaga zatem działań obejmujących nie tylko edukację czy ochronę zdrowia, ale również pomoc społeczną, przeciwdziałanie przemocy, politykę mieszkaniową i warunki funkcjonowania rodzin.
Skalę wyzwań przedstawia raport Koalicji Organizacji Pozarządowych monitorujących wdrażanie Konwencji o prawach dziecka w Polsce. Dokument z 2026 roku analizuje 16 obszarów wymagających uwagi władz publicznych. Obejmują one między innymi przeciwdziałanie przemocy, zdrowie psychiczne, edukację, ubóstwo oraz sytuację dzieci z niepełnosprawnościami, dzieci uchodźczych i wychowujących się poza rodziną biologiczną.
Autorzy opracowania wskazują na potrzebę prowadzenia spójnej polityki na rzecz dzieci, zamiast ograniczania działań do odrębnych programów realizowanych przez poszczególne instytucje.
Firmy i organizacje społeczne wspierają dzieci
Odpowiedzialność za poprawę sytuacji najmłodszych spoczywa przede wszystkim na instytucjach publicznych, ale ważną rolę odgrywają także organizacje pozarządowe i przedsiębiorstwa.
RaportCSR.pl wielokrotnie opisywał inicjatywy podejmowane w tym obszarze. Jednym z przykładów jest wsparcie Komitetu Ochrony Praw Dziecka przez The Starbucks Foundation. Z kolei Fundacja Powszechnego Czytania rozwija program „Książka na Receptę”, którego celem jest wspieranie rozwoju i dobrostanu dzieci poprzez kontakt z literaturą.
Żabka i Fundacja UNAWEZA Martyny Wojciechowskiej podjęły współpracę dotyczącą zdrowia psychicznego młodego pokolenia. IKEA wraz z Fundacją Dajemy Dzieciom Siłę prowadzi działania edukacyjne poświęcone przeciwdziałaniu przemocy. Wśród inicjatyw wspierających najmłodszych znalazła się również akcja „Mały Rudzik, wielka pomoc” zorganizowana przez Auchan Polska.
19 listopada zakończyła się tegoroczna kampania „Dzieciństwo bez Przemocy”, wspierana między innymi przez Fundację Orange. Lidl Polska zaangażował się natomiast w świąteczną inicjatywę, w ramach której wsparcie ma trafić do organizacji pozarządowych, również tych pomagających dzieciom.
Inny wymiar pomocy i integracji pokazuje Międzynarodowy Festiwal Muzyczny „Ślimakowe Rytmy / Beats of Cochlea”, organizowany w Światowym Centrum Słuchu w Kajetanach. Wydarzenie zwraca uwagę na możliwości rozwoju artystycznego osób z zaburzeniami słuchu.

To wybrane przykłady działań podejmowanych przez biznes i organizacje społeczne. Ich znaczenie nie zmienia jednak faktu, że skuteczna ochrona praw dziecka wymaga trwałych rozwiązań systemowych, odpowiedniego finansowania i współpracy wielu środowisk.
Dzieci w strefach wojny i kryzysów humanitarnych
W skali globalnej naruszenia praw dziecka przybierają często znacznie bardziej dramatyczną postać. W Sudanie dzieci giną wskutek działań wojennych, cierpią z powodu niedożywienia i tracą dostęp do podstawowej opieki medycznej. Według UNICEF w połowie 2026 roku pomocy humanitarnej potrzebowało tam około 17,3 mln dzieci.
W Afganistanie rządzonym przez talibów utrzymują się poważne ograniczenia dostępu dziewcząt do edukacji. Według danych UNICEF z sierpnia 2026 roku od przejęcia władzy przez talibów ponad 2,6 mln dziewcząt zostało pozbawionych możliwości nauki na poziomie szkoły średniej.
Dzieci w Syrii nadal doświadczają konsekwencji wieloletniego konfliktu, przesiedleń i zniszczenia infrastruktury. W różnych częściach świata najmłodsi padają także ofiarami pracy przymusowej, handlu ludźmi, przemocy seksualnej i wykorzystania przez grupy zbrojne.
O skali światowego kryzysu praw dziecka mówiła w wywiadzie dla RaportCSR.pl Renata Bem, dyrektor generalna UNICEF Polska. Zwracała uwagę na dramatyczne warunki życia dzieci w strefach konfliktów oraz na ubóstwo, które pozbawia najmłodszych możliwości bezpiecznego rozwoju.
Pełen obraz tych tragedii wymagałby osobnego, obszernego opracowania. Z polskiej perspektywy szczególnie ważna pozostaje jednak sytuacja dzieci w Ukrainie, gdzie rosyjska agresja trwa od lutego 2022 roku.
Ukraina. Coraz więcej dzieci ginie i odnosi obrażenia
Najnowszy dostępny raport UNICEF dotyczący sytuacji humanitarnej w Ukrainie, obejmujący okres od stycznia do września 2026 roku, pokazuje pogłębiający się dramat ludności cywilnej.
Według dokumentu trzeci kwartał 2026 roku przyniósł największą liczbę ofiar cywilnych od pierwszych tygodni pełnoskalowej rosyjskiej inwazji.
Od początku 2026 roku do końca września potwierdzono 809 przypadków śmierci lub obrażeń wśród dzieci. To więcej niż 744 takie przypadki udokumentowane w całym 2025 roku.
Liczby te obejmują zarówno dzieci zabite, jak i ranne. Nie są więc statystyką samych zgonów. Pokazują jednak, jak poważne konsekwencje mają nasilające się działania wojenne, w tym ataki rakietowe i dronowe na obszary zamieszkane przez ludność cywilną.
Za każdą z tych liczb kryje się dziecko, którego życie zostało przerwane lub nieodwracalnie zmienione. Są też rodziny, które utraciły bliskich, domy i poczucie bezpieczeństwa.
Zima 2026–2027 może być szczególnie niebezpieczna dla ukraińskich dzieci
UNICEF ostrzega, że nadchodząca zima może okazać się najtrudniejsza dla dzieci w Ukrainie od początku pełnoskalowej wojny.
Ataki na infrastrukturę energetyczną i ciepłowniczą utrudniają zapewnienie odpowiedniej temperatury w mieszkaniach, szkołach i szpitalach. Przerwy w dostawach energii wpływają również na działanie systemów wodociągowych, placówek medycznych i innych podstawowych usług.
W odpowiedzi na zagrożenia UNICEF przeznaczył 45 mln dolarów na wsparcie zimowe za pośrednictwem ukraińskiego systemu pomocy społecznej. Środki mają umożliwić przekazanie jednorazowych świadczeń 104 tys. gospodarstw domowych.
Organizacja wsparła również wzmocnienie systemów ciepłowniczych obsługujących 3,2 mln osób. W 22 placówkach ochrony zdrowia zainstalowano awaryjne systemy zasilania, z których ma korzystać około 200 tys. osób.
Przygotowania do zimy obejmują także kolejne działania dotyczące dostępu do wody, ogrzewania, funkcjonowania szkół i ochrony zdrowia.
Wojna odbiera dzieciom także edukację i zdrowie psychiczne
Skutków wojny nie można mierzyć wyłącznie liczbą zabitych i rannych. Miliony ukraińskich dzieci dorastają w warunkach przewlekłego zagrożenia, częstych alarmów lotniczych, przymusowych przeprowadzek i rozłąki z bliskimi.
Wiele z nich doświadcza poważnych zaległości edukacyjnych. Według wyników przytoczonych przez UNICEF jedna trzecia piętnastolatków wykazuje opóźnienia w nauce matematyki i przedmiotów ścisłych odpowiadające około półtora roku edukacji. W przypadku umiejętności czytania połowa uczniów ma zaległości szacowane na dwa lata.
Od początku 2026 roku w zajęciach wyrównawczych wspieranych przez UNICEF uczestniczyło 124 928 uczniów.
Równie duże znaczenie ma pomoc psychologiczna. UNICEF i organizacje partnerskie objęły w pierwszych dziewięciu miesiącach roku wsparciem dotyczącym zdrowia psychicznego i pomocy psychospołecznej 375 137 osób, w tym 219 023 dzieci.
W badaniu przeprowadzonym przez UNICEF w sierpniu 46 proc. respondentów zadeklarowało, że niemal codziennie odczuwa wyczerpanie emocjonalne.
Dla najmłodszych życie w takich warunkach oznacza nie tylko utratę poczucia bezpieczeństwa, ale również ryzyko długotrwałych konsekwencji psychicznych i społecznych.
Deportacje ukraińskich dzieci. Zbrodnie badane przez instytucje międzynarodowe
Jednym z najpoważniejszych naruszeń praw dzieci podczas rosyjskiej agresji są ich nielegalne deportacje i przymusowe przesiedlenia z okupowanych terytoriów Ukrainy.
W marcu 2023 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakazy aresztowania Władimira Putina oraz Marii Lwowej-Biełowej, rosyjskiej pełnomocniczki do spraw praw dziecka, w związku z podejrzeniem odpowiedzialności za zbrodnię wojenną polegającą na bezprawnej deportacji i przesiedlaniu ukraińskich dzieci.
W marcu 2026 roku Niezależna Międzynarodowa Komisja Śledcza ONZ do spraw Ukrainy poinformowała, że zebrane dowody pozwalają uznać deportacje i przymusowe transfery dzieci dokonywane przez rosyjskie władze za zbrodnie przeciwko ludzkości. Komisja zweryfikowała przypadki dotyczące ponad 1200 dzieci z pięciu regionów Ukrainy.
Sprawa ma również wymiar tożsamościowy. Przenoszenie dzieci poza ich rodzinne środowisko, ograniczanie kontaktów z bliskimi i poddawanie ich rosyjskim programom wychowawczym rodzi zagrożenie wynaradawianiem i trwałym zerwaniem więzi z własnym krajem.
Nie są to jedynie kwestie dotyczące przyszłego rozliczenia zbrodni wojennych. Dla deportowanych dzieci oznaczają one utratę rodziny, języka, kultury i prawa do wychowywania się we własnej społeczności.
Prawa ukraińskich dzieci a bezpieczeństwo Polski
Tragedia ukraińskich dzieci ma znaczenie humanitarne, ale nie można oddzielać jej od szerszego kontekstu bezpieczeństwa Europy.
W debacie publicznej pojawia się argument, że ograniczenie pomocy dla Ukrainy mogłoby przyspieszyć zakończenie wojny i zmniejszyć liczbę ofiar. Takie stanowisko wymaga jednak odpowiedzi na zasadnicze pytanie: czy zakończenie walk na warunkach narzuconych przez agresora rzeczywiście zapewniłoby bezpieczeństwo ludności cywilnej, w tym dzieciom?
Doświadczenia z terenów okupowanych oraz ustalenia instytucji międzynarodowych dotyczące deportacji dzieci każą traktować tego rodzaju zapewnienia z dużą ostrożnością.
Równie ważne są długofalowe cele rosyjskiej polityki. Ośrodek Studiów Wschodnich, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych i Instytut Studiów nad Wojną wielokrotnie analizowały rosyjskie dążenia do odbudowy strefy wpływów i ograniczenia samodzielności państw sąsiadujących z Federacją Rosyjską.
Analizy te pokazują, że rosyjskie cele wykraczają poza kwestie terytorialne bezpośrednio związane z Ukrainą. Dotyczą również kształtu europejskiego systemu bezpieczeństwa i pozycji państw Europy Środkowej.
Polska ma własne doświadczenia historyczne w relacjach z Rosją. Ma też bolesną i niełatwą historię stosunków polsko-ukraińskich, której nie należy przemilczać. Pamięć o dawnych zbrodniach, konieczność ich wyjaśnienia i uczciwego upamiętnienia ofiar nie mogą jednak oznaczać obojętności wobec cierpienia dzieci podczas obecnej wojny.
Ochrona ukraińskich dzieci i bezpieczeństwo polskich rodzin nie są celami sprzecznymi. Przeciwnie, przestrzeganie prawa międzynarodowego, przeciwdziałanie agresji i zapewnienie ochrony ludności cywilnej mają fundamentalne znaczenie dla stabilności całego regionu.
Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka to także pytanie o odpowiedzialność dorosłych
20 listopada warto mówić o polskich dzieciach zmagających się z ubóstwem, przemocą, kryzysem psychicznym i wykluczeniem. Warto przypominać o działaniach organizacji społecznych, firm, szkół i instytucji publicznych, które starają się poprawiać warunki ich życia.
Nie można jednak ograniczać tego dnia do krajowej perspektywy. W tym samym czasie, gdy w polskich szkołach odbywają się zajęcia poświęcone prawom dziecka, ich rówieśnicy w Ukrainie szukają schronienia przed bombardowaniami. W Afganistanie dziewczęta nie mogą kontynuować nauki, a w Sudanie miliony dzieci potrzebują pilnej pomocy humanitarnej.
Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka przypomina, że najmłodsi nie odpowiadają za decyzje polityków, konflikty zbrojne ani błędy dorosłych. To dorośli odpowiadają za stworzenie warunków, w których dzieci mogą żyć bezpiecznie i rozwijać się bez strachu.
Dlatego pytanie o prawa ukraińskich dzieci jest dziś również pytaniem o przyszłość Europy i bezpieczeństwo Polski. Nie wolno przyzwyczajać się do świata, w którym wojna, przemoc i przymusowe deportacje stają się częścią dzieciństwa.
Źródło: Bogusław Mazur, Raport CSR










